MÜSAVAT PARTİYASININ TARİXİ
XRONOLOJİ MƏLUMAT
***Update - 01.11.2004***
Müsavat Partiyası 1911-ci ilin oktyabrında Bakıda yaradılıb
(Müsavat - ərəb sözüdür, mənası bərabərlik
deməkdir). Partiyanın ilk qurucuları aşağıdakılardır:
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə,
Məhəmməd Əli Rəsuloğlu, Abbas Kazımzadə,
Tağı Nağıoğlu. Müsavat Partiyasına ilk qəbul
olunanlar: Vəli Mikayıloğlu, Seyid Hüseyn Sadıq, Əbdürrəhim
bəy, Yusif Ziya bəy, Seyid Musəvi bəy.
Müsavat Partiyasının ilk Proqramı 9 maddədən
ibarət olub, İslami xarakter daşıyıb. 1913-cü
ildən, M. Ə. Rəsulzadə Bakıya qayıtdıqdan
sonra Müsavat Partiyasının Proqramı təkmilləşdirilib,
türkçülük fikirləri ilə dolğunlaşdırılıb.
1915-ci ilin oktyabr ayında M. Ə. Rəsulzadənin redaktorluğu
ilə nəşrə başlayan "Açıq söz"
qəzeti həm də Müsavat Partiyasının orqanı kimi çap
olunub. Qəzet mətbuat tariximizdə "Türk ədəbi
dili ilə" çap olunan ilk mətbu orqandır.
1917-ci ilin iyun ayında Müsavat Partiyası ilə
Nəsibbəy Yusifbəylinin Gəncədə yaratdığı
"Türk Ədəmi Mərkəziyyət" partiyası
birləşib. "Türk Ədəmi Mərkəziyyət
Partiyası - Müsavat" adlandırılıb. Partiyanın
mərkəzi Bakıda qalıb. Gəncədə isə bir
şöbə olaraq fəaliyyətini davam etdirib.
Müsavat Partiyasının ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın
26-31-də Bakıda "İsmailiyyə" binasında keçirilib.
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Müsavat Partiyası (30
nəfər sayla) bir neçə azsaylı partiya ilə birgə
Azərbaycan İstiqlalını elan etdi. Milli Şuranın
sədri vəzifəsinə M. Ə. Rəsulzadə seçildi.
1918-20-ci illərdə dövlət quruculuğu prosesində,
Parlament seçkilərində, Azərbaycanın dünya dövlətləri
tərəfindən tanınmasında Müsavat Partiyasının
böyük xidmətləri olub.
1919-cu ildə partiyanın ikinci qurultayı oldu.
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan işğal olunduqdan sonra Müsavat
Partiyası gizli mübarizəyə başlayır. M. Ə.
Rəsulzadənin başçılığı ilə yaranan
"Gizli Müsavat" Təşkilatı - Mirzə Bala
Məmmədzadə, Əbdül Vahab Yurdsevər, Məmməd
Sadıq Quluzadə, Məmməd Həsən Baharlı və
Cəfər Cabbarlıdan ibarət ümumi mərkəzi bir
heyətlə fəaliyyətə başlayır. Müsavatın
təşkilatçılığı ilə Azərbaycanda Sovet
hakimiyyəti illərində 150-dən çox silahlı üsyan olub.
1936-cı ilin avqustunda Müsavat Partiyasının konfransında
Partiyanın "Yeni Proqram Əsasları" qəbul edilir.
1991-ci ilin iyununda Yeni Müsavatın I qurultayında
N. Nəsibzadə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin
sədri seçilir. 1992-ci ildə Müsavatın bərpa
mərkəzi yaradılır.
1992-ci ilin noyabrında Müsavat Partiyasının III Bərpa
Qurultayı keçirilir və İsa Qəmbər Partiyanın Başqanı
seçilir.
Müsavat hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən
ən nüfuzlu partiyadır.
Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin İstiqlal Bəyannaməsi
1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyət haqqına malik olduğu kimi, cənubi və şərqi Zaqafqaziyadan ibarət olan Azərbaycan tam hüquqlu müstəqil bir dövlətdir.
2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cumhuriyyəti olaraq müəyyənləşir.
3. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti bütün millətlər və xalqlar ilə dostluq münasibəti yaradır.
4. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti millət, məzhəb, sinif, silk və cins fərqinə varmadan hüdudu daxilində yaşayan bütün vətəndaşların siyasi və vətəndaşlıq hüququnu təmin edir.
5. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərə sərbəst inkişafı üçün geniş imkan verir.
6. Milli Məclis toplanana kimi Azərbaycan idarəsinin başında ümumi səsvermə ilə seçilmiş milli şura və milli şura qarşısında məsul olan müvəqqəti hökumət durur.
MİLLİ MARŞ
Azərbaycan, Azərbaycan
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa.
Minlərlə can qurban oldu
Sinən hərbə meydan oldu
Hüdudundan keçən əsgər
Hərə bir qəhrəman oldu
Sən olasan gülüstan
Sənə hər an can qurban
Sənə bir çox məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan
Namusunu hifz etməyə
Bayrağını yüksəltməyə
Namusunu hifz etməyə
Cümlə gənclər müştaqdır
Şanlı vətən, şanlı vətən
Azərbaycan, Azərbaycan
Azərbaycan, Azərbaycan!
*** MÜSAVATIN HİMNİ
Bayrağına göy qurşağı göy rəngini verdi,
Bayraqdan uca təkcə bir Allahdı, Müsavat!
İllər boyu gah meydana, gah zindana girdin,
Zalım elə bildi daha dustaqdı Müsavat!
Əsdi qara yellər başın üstündə, çox əsdi,
Kəsdi qara yellər, sənin haqq yolunu kəsdi,
Amma nə oraq biçdi səni, nə çəkic əzdi,
Sümbül kimi bir də dikəlib, qalxdı Müsavat!
Dünya bulanıb bir durulan vaxt olacaqdı,
Zalımlara divan qurulan vaxt olacaqdı,
Sənsiz bu Vətən torpağı bədbəxt olacaqdı,
Sənsən bu Vətən torpağının baxtı, Müsavat!
Bəsdir bəzədik çölləri başdaşlarımızla,
Bəsdir suladıq gülləri göz yaşlarımızla,
Dar gündə tutaq əl-ələ qardaşlarımızla,
Dərdi-qəmi boğ, gün kimi doğ, vaxtdı Müsavat!
Sözləri: Ramiz Rövşənin,
Musiqisi: Cavanşir Quliyevindir.
Müsavatın himni 25 oktyabr 1997-ci il tarixdə partiyanın V
(Proqram) Qurultayında qəbul olunub.
MÜSAVAT PARTİYASININ EMBLEMİ
Partiyanın embleminin müəllifləri görkəmli rəssamlar
Elçin Məmmədov və Tərlan Qorçiyevdir. Emblemdəki
"Müsavat" sözünün baş hərfi olan "M" qoşa
dağ şəklində təqdim olunur; arxadakı dağ qara
rəngdədir. Qara dağ Türklər üçün
əhəmiyyətli simvollardan biridir. Öndəki dağ isə
Müsavatın simvolu olan mavi rəngdədir. "M"
hərfinin strukturu, qoşa dağın görünüşü tarazlıq
ideyasını ifadəli göstərir. Tarazlıq ideyasından
isə Müsavatın əsas prinsiplərindən birinə - Milli
Təsanüdə çıxmaq olar. Çünki Təsanüd həm də müxtəlif
sosial təbəqələrin mənafelərində tarazlaşdırma
nöqtələri tapmaqdır. Emblemdəki iki üçbucaqdan Platon
və Fərabi kimi filosofların fəlsəfəsinə
də çıxmaq olar. Bu filosoflar deyirdilər ki, bütün başqa
həndəsi fiqurlar (həndəsi fiqurlara uyğun
cisimlər) üçbucaqların müxtəlif birləşmələrindən
törənmişdir, yənivarlıqda olanların təməli
həndəsi fiqur prinsipinə uyğun gəlir (şərh:
professor N. Mehdinindir).
MÜSAVATIN BAYRAĞI
Müsavat
Partiyasının bayrağı mavi rəngdədir. İlk
dəfə 1919-cu ildə Partiyanın II qurultayında bayrağın
bu rəngdə olmağı qəbul edilib. Mavi bayraq bir zamanlar
Elxanilər dövründə (XIII əsrdə) Azərbaycan torpaqları
üzərində dalğalanıb. Mavi bayraq həm də
Elxanilərin zəfər yürüşlərini əks etdirirdi.
Müsavatçılar məhz bu mənada mavi bayrağa üstünlük vermişlər.
Müsavatçıların Azərbaycan hökuməti
kabinələrində tutduqları vəzifələrə
diqqət edək:
I. BİRİNCİ HÖKUMƏT KABİNƏSİNDƏ
(28.05.1918) - beş müsavatçı nazir vardı: X. Sultanov
(Hərbi nazir), M. Hacınski (Xarici İşlər naziri), N.
Yusifbəyli (Maliyyə və Xalq Maarif naziri), M. Y.
Cəfərov (Ticarət və Sənaye naziri).
II. İKİNCİ KABİNƏDƏ (17.06.1918-07.12.1918) - beş müsavatçı nazir: M. Hacınski (Xarici İşlər naziri), N. Yusifbəyli (Xalq Maarifi və Dini Etiqad naziri), X. Sultanov (Əkinçilik naziri), M. Rəfiyev (Portfelsiz nazir), X. Xasməmmədov (Portfelsiz nazir).
III. ÜÇÜNCÜ KABİNƏDƏ (26.12.1918-14.03.1919) - üç müsavatçı nazir: X. Xasməmmədov (Daxili İşlər naziri), N. Yusifbəyli (Maarif və Dini Etiqad naziri), X. Sultanov (Əkinçilik naziri).
IV. DÖRDÜNCÜ KABİNƏDƏ (14.03.1919-22.12.1919) dörd müsavatçı nazir: N. Yusifbəyli (Nazirlər Şurasının sədri), M. Y. Cəfərov (Xarici İşlər naziri), N. Nərimanbəyli (Dövlət müfəttişi), X. Xasməmmədov (Daxili İşlïr naziri).
V. BEŞİNCİ KABİNƏDƏ (24.12.1919-01.04.1920) - dörd
müsavatçı nazir: N. Yusifbəyli (Nazirlər Şurasının
sədri), M. Hacınski (Daxili İşlər naziri), X.
Xasməmmədov (Ədliyyə naziri), M. Rəfiyev (İctimai
Təminat və Səhiyyə naziri).
Müsavatçılar 1920-ci il Aprelin 27-dək Azərbaycanda dövlət
quruculuğunda ciddi rol oynamış, bütün bacarıqlarını
bu işə sərf etmişlər.
MÜSAVAT PARTİYASININ ÜÇÜNCÜ BAŞQANI: KƏRİM ODƏR
Kərim İbadulla oğlu Odər 1901-ci ildə Bakıda
anadan olub. Bakı Ticarət Litseyini bitirdikdən sonra,
Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti (1918-1920) dövründə Xarici
İşlər Nazirliyində özəl Qələm müdirliyi
vəzifəsində çalışıb və o zaman Xarici
İşlər naziri olan Nəsib bəy Yusifbəyli ilə
yaxın münasibətdə olub. Həmin illərdə Kərim
Odər gündüzlər işləyir, gecələr isə İqtisad
fakültəsində təhsilini davam etdirirdi. 1920-ci il 27 aprel işğalından
sonra Kərim Odər bir müddət Xarici İşlər
nazirliyindəki işində çalışıb, lakin sonradan bolşeviklərin
terror rejimi ilə ölkəni idarə etdiklərini görüb
Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalıb.
Üç ilə qədər Tiflisdə qalan Kərim Odər burada
iqtisad fakültəsini bitirib, bolşeviklərin əlinə keçməmək
üçün Batuma qaçaraq oradan Türkiyəyə keçib. Bir müddət
ticarətlə məşğul olan Kərim Odər, Türkiyə
vətəndaşlığını qəbul etdikdən sonra
Osmanlı Bankında yeddi ilə qədər işləyib, müdir
müavini olub, Mərkəzi Bankda işə qəbul edilib. Son iş
yeri Sumerbank Ümum Müdirliyində Bankaçılıq və Kredi
İşlər Müdirliyində müşavir olan Kərim Odər
1966-cı ilə təqaüdə çıxıb.
Kərim Odər rus, fransız dillərini sərbəst, fars,
alman və ingilis dillərini isə orta dərəcədə
bilirdi. Kərim Odər bir müddət Müsavat Partiyasının
rəhbərliyində yer alıb, Partiya Məclisi başqanı
olub, eyni zamanda Azərbaycan Kültür Dərnəyinin Fəxri Başqanı
adını alıb. 1976-cı ildə Azərbaycan Milli
Mərkəzinin Başqanı Əbdülvahab Yurdsevərin
vəfatından sonra Mərkəz Başqanlığı da
Kərim Odərə tapşırılıb.
Kərim Odərin "Azərbaycan" dərgisində və
digər mətbu orqanlarda çoxlu sayda məqalələri, yazıları
vardır. Ən dəyərli "Azərbaycan ekonomisi"
və "Azərbaycan" adlı əsərləri böyük
maraq doğurur. Kərim Odər böyük zəhmətlə yazıb
çapa hazırladığı "Azərbaycan" kitabının
çapını görə bilmədi. Daha doğrusu Türkiyədə
bu kitabın "Milli bir Kültür Politikasına qovuşulmamış
olması" nəşri gecikdirirdi. Kərim Odər 1981-ci
ilin 19 noyabrında vəfat edib.
MÜSAVAT PARTİYASININ DÖRDÜNCÜ BAŞQANI: MƏHƏMMƏD
AZƏR ARAN
Məhəmməd Azər Aran 1911-ci ildə Azərbaycanın
Qarabağ bölgəsində anadan olub. Atası və bütün
qohumları Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qurduğu
Azərbaycanın istiqlal və hürriyyətə qovuşmasını,
Azərbaycan Milli Cumhuriyyətinin qurulmasını
istəyən Milli Müsavat Xalq Partiyasına mənsub olub. M.
Azər Aran gənc yaşlarından kommunistlərin
Azərbaycanda törətdiyi ölümləri, cinayətləri gördüyü
üçün mövcud rejimə dərindən nifrət edib.
1920-ci ildə məktəbi bitirdikdən sonra M. Azər Aran Türkiyəyə
getmək qərarına gəlir. Sərhədi keçərkən
Əli Aran adlı bir riyaziyyat müəllimi ilə tanış
olur, birlikdə İrana, oradan isə Türkiyəyə
gəlirlər. Azər Aran İstanbulda əsgəri tibb fakültəsini
bitirib. İstanbulda olarkən Azərbaycan Milli Qurtuluş
hərəkatının böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə
ilə yaxından tanış olub. Sonradan nevrologiya
sahəsində ixtisas alaraq mütəxəssis həkim kimi
fəaliyyət göstərən, polkovnik rütbəsinə
qədər yüksələn Azər Aran Əsgəri
xəstəxanalarda Baş həkim olub, sonrakı
illərdə öz arzusu ilə təqaüdə çıxıb.
Azər Aran Tibb fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyarkən, M.
Ə. Rəsulzadə və bir çox siyasi mühacirlər Türkiyədən
getmək məcburiyyətində qaldılar. Elə həmin
vaxtdan (1931-ci ildən - N.Y.) Azər Aran bir çox dostları
ilə Azərbaycan istiqlal davasının fəalları olaraq,
ciddi işlər görürlər. Avropadan göndərilən "İstiqlal",
"Qurtuluş" kimi mətbuat vasitələrini alıb lazımi
ünvanlara çatdırır, milli mətbuata xəbərlər, müxtəlif
yazılar hazırlayırlar. Beləliklə, Müsavat Partiyasının
və Azərbaycan Milli Mərkəzinin üzvü olurlar. Özü
sonradan səmimiyyətlə etiraf edərmiş: "Biz daha
gənc olmamış böyük yüklə yükləndik". Azər
Aran Sivasda (Türkiyədə şəhər - N. Y.) Əsgəri
xəstəxanada Baş həkimlik edərkən, Türkiyə Anıtlar
Dərnəyinin də üzvü olub, O, Qazi Bürhanəddinin məzarını
tikdirib.
Azər Aran 1949-cu ildən fəaliyyət göstərən
Azərbaycan Kültür Dərnəyinin işində də yaxından
iştirak edirdi. Ömrünün sonlarında ağır
xəstəlik keçirən Azər Aran uzun illər çalışıb
işini yürütdüyü Azərbaycan davasının ana Vətən
Azərbaycanda qələbəsini gördü. On bir ilə yaxın
Başqanı olduğu Milli Müsavat Xalq Partiyasının 1992-ci
ildə Azərbaycanda bərpası onu çox sevindirdi. Böyük milli
mücahid Azər Aran 1993-cü il aprelin 8-də Ankarada 82 yaşında
vəfat edib və "Qarşıyaxa" məzarıstanlığında
dəfn edilib.
MÜSAVAT PARTİYASININ SOVET HAKİMİYYƏTİNƏ QARŞI
MÜBARİZƏSİ
1920-ci ilin 27 Aprelindən - Azərbaycanın işğal günündən
Müsavat Partiyası gizli fəaliyyətə başlayıb. M.
Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Mirzə Bala
Məmmədzadə, Əbdülvahab Yurdsevər, Cəfər
Cabbarlı, Məmməd Sadıq Quluzadə Məhəmməd
Həsən Baharlıdan ibarət Müsavatın gizli "Ümumi
Mərkəzi" yaradıldı.
"Gizli Müsavat" təşkilatı bolşevik işğalına
qarşı etiraz xarakteri daşıyan bəyannamələri
28 May, 27 Aprel günlərində xalq arasında yayır, milli mübarizə
ruhunu ölməyə qoymurdu.
1920-30-cu illərdə Azərbaycanda çoxlu sayda silahlı üsyanlar,
kəndli qiyamlar izsiz ötüşməyərək hökumətini
sarsıtmışdı.
Müsavat Partiyasının təbliğat işi çox güclü aparılırdı.
Sovet hökumətinin Azərbaycandakı bütün işləri
diqqətlə izlənilir, onların hər yalan şüarı
Müsavat tərəfindən təkzib edilirdi. Orta və ali
məktəblərdə güclü təbliğat işləri görülür,
sovet hakimiyyətinin işğalçı məqsədi adamlara
anladılırdı. Hər baxımdan güclü təbliğatçılar
yetişdirmək üçün Müsavat gizli siyasi kurslar və
məktəblər açırdı.
Müsavatçılara qarşı Sovet hökuməti amansız cəza
sistemi tətbiq edirdi. M. Ə. Rəsulzadə bildirirdi ki, 1923-cü
ilin avqustunadək iki min müsavatçı həbs edildi. Ümumilikdə
isə, 1920-ci il aprelin 28-dən 1921-ci ilin avqustuna qədər
Azərbaycanda 48 min adam qırmızı terrorun qurbanı olub.
Bütün bunlara baxmayaraq, müsavatçılar 30-cu illərin sonuna kimi
Sovet hakimiyyətinə qarşı ölkə daxilində mübarizə
aparıblar.
MÜSAVAT PARTİYASININ KONFRANSI, "YENİ PROQRAM ƏSASLARI"NIN
QƏBUL EDİLMƏSİ
1936-cı ilin avqustunda Polşada, Varşava şəhərində
Müsavat Partiyasının Konfransı keçirildi. Partiyanın
rəsmi yığıncağına verilən 17 illik
fasilədən sonra keçirilən bu konfransın böyük
əhəmiyyəti vardı. Partiya lideri M. Ə.
Rəsulzadə "Milli hərəkatda partiya
fəaliyyəti" haqqında çıxış etdi. Konfransda
partiyanın "Yeni Proqram Əsasları" qəbul edildi.
"Yeni Proqram Əsasları"nda bir fikrə başlıca
üstünlük verilirdi: Müstəqil Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətini
rus istilasından qurtarmaq və onu qeydsiz-şərtsiz müstəqil
bir dövlət halında yaşatmaq!
Yeni Proqram Əsasları müsavatçılığın
tərifini belə müəyyənləşdirirdi: "Müsavatçılıq
böyük Türk Kültürünə bağlı, milli, mədəni və
insani dəyərləri mənimsəyən, hürriyyət,
cumhuriyyət və istiqlal idealına sadiq Azərbaycan
vətənsevərliyidir".
"Yeni Proqram Əsasları" Milli Təsanüdə
cəmiyyətdə böyük ehtiyac duyulduğunu vurğulayaraq
bildirirdi: "... Bu surətlə, müsavatçılıq, Milli
Birlik və Təsanüdü əsas olaraq alır və hər türlü
sinif və zümrə hakimiyyətini rədd edir".
MÜSAVAT PARTİYASININ II QURULTAYI
Müsavat Partiyasının II qurultayı 1919-cu ilin dekabrında
keçirildi. (Qurultay dekabrın 2-dən 12-dək davam etmişdir).
Respublikanın bütün bölgələrindən qurultayda 140 nümayəndə
təmsil olunurdu. Qurultayı giriş sözü ilə M. Ə.
Rəsulzadə açıb və partiyanın Mərkəzi
Komitəsinin fəaliyyəti haqqında məruzə ilə çıxış
edib. .
II qurultayda aşağıdakı qərarlar qəbul edilib:
1. Qafqaz konfederasiyası;
2. Denikin təhlükəsi;
3. Dağıstan məsələsi.
Qurultayda Partiya Proqramına baxılıb. 67 maddəlik
Partiya Proqramı iki hissədən ibarət idi: Birinci
hissə- Nəzəriyyə və uzaq məqsəd; İkinci
hissə - Əməliyyə və yaxın məqsəd.
Proqramın birinci hissəsində göstərilirdi ki, əsas
amalımız olan Azərbaycan İstiqlalını bütün namus
və vicdanımızla qorumalıyıq.
Proqramın ikinci hissəsi aşağıdakı bölmələrdən
ibarət idi:
1. Şəkli idarə;
2. Həqqi-əhliyyət;
3. İqtisad və maliyyə işləri;
4. Torpaq məsələsi;
5. İşçi məsələsi;
6. Ədliyyə məsələsi;
7. Ruhani idarəsi məsələsi;
8. Maarif məsələsi.
İkinci qurultayda M. Ə. Rəsulzadə yenidən Müsavat
Partiyasının sədri seçilib.
MÜSAVAT PARTİYASININ İLK BAŞQANI MƏHƏMMƏD
ƏMİN RƏSULZADƏ
Müsavat
Partiyasının lideri və ilk Başqanı
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü ildə yanvar
ayının 31-də Bakı şəhərində ruhani
ailəsində anadan olub. Atası Hacı Molla Ələkbər
Rəsulzadə, anası Zal qızı Zinyətdir.
İlk tərbiyə və təhsilini ailəsi yanında alan
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə sonradan texniki
məktəbə daxil olub. M. Ə. Rəsulzadə 1902-ci
ildə "Müsəlman Gənclik Təşkilatı"nı
yaradıb, 1903-cü ildə isə onun ilk məqaləsi "Şərqi-Rus"
qəzetində çap edilib. Sonradan "Həyat", "İrşad",
"Tərəqqi" və başqa qəzetlərdə
məqalələrlə çıxış edib, "İrani-Nou"
(Tehran), "Açıq söz" (Bakı), İstanbulda yayınlanan
"Yeni Qafqasiya" (1923-1928), "Azəri-Türk"
(1928-1929), "Odlu Yurd" (1929-1931) və 1934-38-ci
illərdə Berlində çap olunan "Qurtuluş" jurnalı
və "İstiqlal" qəzetinin yaradıcısı olub.
1952-ci ildə M. Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi
ilə Ankarada "Azərbaycan" dərgisi nəşr
edilib.
M. Ə. Rəsulzadənin jurnalist fəaliyyətindən başqa
çoxlu sayda kitabları da çap olub.
1907-ci ilin sonlarında siyasi fəaliyyətinə görə
təqib olunan M. Ə. Rəsulzadə 1908-1911-ci illərdə
İranda çalışır, Səttarxan hərəkatında
yaxından iştirak edir, 1911-ci ildə isə Rusiya
səfirliyinin tələbi ilə İrandan çıxarılır.
1911-13-cü illərdə M. Ə. Rəsulzadə İstanbulda Türk
ocağında çalışır, "Türk yurdu"
dərgisində maraqlı məqalələrlə çıxış
edir.
1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə bağlı
verilən ümumi bağışlamadan sonra M. Ə.
Rəsulzadə Bakıya qayıdır və burada ciddi
fəaliyyətə başlayır.
1918-ci ilin 28 Mayında Azərbaycan İstiqlalı elan olunandan
sonra o, Azərbaycan Milli Şurasının sədri seçilir.
1918-20-ci illərdə Azərbaycanın demokratik dövlət
quruculuğu prosesində M. Ə. Rəsulzadənin böyük rolu
olub.
1920-ci ilin 27 Aprel işğalından sonra M. Ə.
Rəsulzadə həbs edilib. O, Moskvaya aparılıb, bir müddət
orada yaşayıb, az keçməmiş Müsavat Partiyasının
tapşırığı ilə Leninqrada gedərək, oradan
Finlandiyaya daha sonra Türkiyə ərazisinə keçib.
1922-ci ildən M. Ə. Rəsulzadə çətin və mürəkkəb
hadisələrlə dolu mühacirət həyatını yaşayır.
Müxtəlif illərdə o, Türkiyədə, Polşada,
Almaniyada, Rumıniyada yaşayaraq Azərbaycan İstiqlalı uğrundakı
mübarizəsini davam etdirib.
M. Ə. Rəsulzadə 1955-ci ilin mart ayında Ankara şəhərində
dünyasını dəyişib. O, Əsri məzarıstanlığında
dəfn edilib.
MÜSAVAT PARTİYASININ İKİNCİ BAŞQANI MİRZƏ
BALA MƏMMƏDZADƏ
Müsavat Partiyasının ikinci Başqanı Mirzə Bala
Məmmədzadə 1898-ci ildə Abşeronun Zirə
kəndində balıqçı ailəsində anadan olub. 1907-ci
ildə Bakıda yeddinci "Rus-tatar" məktəbinə
daxil olub, 1914-cü ildə oranı bitirib. 1918-ci ildə o, Müsavat
Partiyasının nəzdində yaranan "Gənclər
cəmiyyəti"nin orqanı olan "Gənclər
Yurdu"nun redaktorlarından biri idi. M. B. Məmmədzadə
Azərbaycan Parlamentində stenoqrafçı iləyib, 1919-cu
ildə Müsavatın ikinci qurultayında Partiyanın Bakı
Komitəsinin üzvü seçilib.
1920-ci ilin 27 Aprel işğalından sonra yaradılan "Gizli
Müsavat"a rəhbərlik M. B. Məmmədzadəyə tapşırılıb.
M. B. Məmmədzadə istila rejiminə qarşı bütün qüvvəsi
ilə mübarizə aparıb, eyni zamanda yaradıcı, elmi axtarışlarını
da davam etdirib. 1922-ci ildə Bakıda onun "Azərbaycan türk
mətbuatı" adlı kitabı nəşr olunub.
1923-cü ildə Müsavatın gizli nəşr etdiyi "İstiqlal"
qəzetinin mətbəəsi aşkarlandıqda M. B.
Məmmədzadə bir müddət gizlənib, daha sonra gizli
şəkildə İrana keçib.
1927-ci ildə M. B. Məmmədzadə İstanbula köçərək
"Azəri Türk", "Odlu Yurd" jurnalları ilə
əməkdaşlıq edib. Bu illərdə onun
"Azərbaycan misaqi-millisi"; "28 Mayıs İstiqlal
Bəyannaməsinin təhlili" və "Ermənilər
və İran" kitabları çap olunur. M. B.
Məmmədzadə İstanbul Universitetinin hüquq fakültəsini
də bitirib.
1931-ci ildə M. B. Məmmədzadə də M. Ə.
Rəsulzadə və digər mühacirlərlə birlikdə Türkiyəni
tərk edib Polşada yaşamaq məcburiyyətində qalır.
1938-ci ildə M. B. Məmmədzadənin "Milli Azərbaycan
Hərəkatı" adlı tarixi kitabı çap olunur.
M. B. Məmmədzadə 1954-cü ildə "Amerikan
Komitəsi"nin Münhendə açdığı SSRİ-ni Öyrənmə
İnstitutunda fəaliyyət göstərir. Burada Elmi Heyət Başqanlığını
edən M. B. Məmmədzadə İnstitutun hər il keçirdiyi
elmi konfransların əsas təşkilatçılarından idi.
M. B. Məmmədzadə yazılarını Mirzə Bala Nuhoğlu,
A. Kut, M. Məmmədzadə, M. B. Daşdəmir və Əli
Kutluk imzaları ilə çap etdirib.
Mirzə Bala Məmmədzadə 1959-cu il martın 8-də
İstanbulda vəfat edib.
MÜSAVATIN BEŞİNCİ BAŞQANI İSA QƏMBƏR
İsa Yunis oğlu Qəmbər 1957-ci il fevralın 24-də
Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan
olmuşdur. 1964-74-cü illərdə Bakıda 62 saylı orta
məktəbdə oxumuş, 1974-cü ildə M. Ə.
Rəsulzadə adına BDU-nun tarix fakültəsinə daxil olmuş,
1979-cu ildə oranı bitirmişdir. 1979-82-ci illərdə
Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Elmi
Mərkəzində, 1982-90-cı illərdə Şərqşünaslıq
İnstitutunda kiçik elmi işçi, elmi işçi
vəzifələrində çalışmışdır.
1985-ci ilin yanvarında İsa Qəmbər erməni Zori Balayanın
"Ocaq" kitabına cavab olaraq "Çağırılmış
bayatılar və yeni əfsanələr" əsərini yazır.
Əldən-ələ gəzib, böyük rəğbətlə
qarşılanan bu əsərin çapı uzun müddət mümkün
olmur. Əsər ilk dəfə 1991-ci ilin mart ayında işıq
üzü görür. Zori Balayanın fikirlərinin əsassız olduğunu
zəngin faktlarla sübuta yetirən bu əsərin Azərbaycan
tarixi elmində xüsusi yeri vardır.
İsa Qəmbər 1990-91-ci illərdə AXC Təşkilat
şöbəsinin müdiri, sonra sədr müavini olub. Bu
illərdə Azərbaycan Xalq Hərəkatının əsas
liderlərindən biri kimi tanınıb. 1990-cı ildə o,
xalq deputatı seçilib. 1991-ci ildə Azərbaycan Ali Soveti Milli
Şurasında Xarici İşlər Komissiyasına sədrlik
edib. 1992-ci ilin mayından 1993-cü ilin iyun ayına qədər
Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri olmuşdur. Bu
illərdə xalqımızın həyatında mühüm
əhəmiyyət kəsb edən çoxlu sayda qanunlar qəbul
edilmişdir.
1993-cü ilin məlum iyun hadisələrindən sonra İsa
Qəmbər ciddi təqiblərə məruz qalmışdır.
Həmin ilin iyunun 13-də İ. Qəmbər Milli Məclisin
sədri vəzifəsindən istefa vermiş, iyulun 16-da isə
həbs edilmişdir. İ. Qəmbərin həbsi ilə bağlı
Respublika tanınmış ziyalılarından ibarət "İsa
Qəmbəri Müdafəi Komitəsi" yaradılmışdır.
ABŞ Dövlət Departamenti də İ. Qəmbərin
həbsini pisləyən bəyanat qəbul etmişdir.
Gəncə hadisələri ilə bağlı
məhkəmə prosesində özünü ləyaqətlə aparmış,
ünvanına deyilən saxta ittihamları əsassız saymışdır.
Geniş ictimaiyyətin də təzyiqi nəticəsində
məhkəmə prosesi dayandırılmış, iş
ibtidai istintaqa qaytarılmışdır.
1995-ci ilin 12 noyabrında Azərbaycan Parlamentinə keçirilən
seçkilərə Müsavat Partiyası buraxılmamış, 1996-cı
ilin 4 fevralında isə təkrar seçkilərdə İsa
Qəmbər 41 saylı Sumqayıt seçki dairəsindən
namizədliyini irəli sürmüş, lakin iqtidar seçki qanununu ciddi
olaraq pozmuş, Müsavat liderinin Milli Məclisdə təmsil
olunmağına imkan verməmişdir.
İsa Qəmbər hazırda Müsavat Partiyasının Başqanı,
müxtəlif partiyaların təmsil olunduğu Bizim
Azərbaycan blokunun sədridir.
MÜSAVAT PARTİYASININ QURULTAYLARI
BİRLƏŞMƏ QURULTAYI
Müsavat Partiyasının tarixində mühüm hadisə olan
Birləşmə qurultayı 1917-ci ilin iyun ayının
17-də keçirilib. Həmin qurultayda M. Ə. Rəsulzadənin
lideri olduğu Müsavatla N. Yusifbəylinin başçılıq
etdiyi Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası
birləşdilər.
İstiqlalımızın 1918-ci ildə qazanılması baxımından
bu çox mühüm hadisə idi. Müsavatın Bakı və Bakı
ətrafında, Türk Ədəmi - Mərkəziyyətin
isə Gəncə və Gəncə ətrafında təsiri
güclü idi. Hər iki partiyanın birləşməsi
sayəsində istiqlal uğrunda yeni güclə mübarizəyə
atılan Ümumazərbaycan partiyası yarandı. Hər iki
birləşmiş partiya belə adlanırdı: "Türk
Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi Müsavat".
Birləşmiş partiyaların ilk Mərkəzi
Komitəsinə aşağıdakılar daxil idi:
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məhəmməd
Hacınski, Musa Rəfiyev, Mustafa Vəkilov, Nəsib bəy
Yusifbəyli, Həsən bəy Ağayev, Şəfi bəy Rüstəmbəyov,
Mirzə Məhəmməd Axundov.
MÜSAVAT PARTİYASININ I QURULTAYI
Müsavat Partiyasının ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın
26-dan 31-dək Bakıda keçirilirb. 1917-ci ilin iyununda "Müsəlman
Demokratik Partiyası Müsavat"la "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət"in
Birləşmə qurultayından sonra bu ilk rəsmi toplantı
idi. Bu qurultayda "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət
Firqəsi Müsavat" öz proqramını elan etdi.
Qurultay 76 maddədən ibarət partiyanın yeni Proqramını
qəbul etdi. Partiyanın proqramında bu
məsələlərə üstünlük verilmişdi: 1. Dövlət
və muxtariyyət. 2. Milli məsələlər. 3. Dini
məsələlər. 4. Həqqi əhliyyət. 5. İqtisad
və maliyyə işləri. 6. Torpaq məsələsi. 7.
İşçi məsələsi. 8. Ədliyyə
məsələsi.
Proqramda Rusiyada yaşayan bütün türk xalqlarına - Azərbaycan,
Türküstan, Qırğızıstan və Başqırdıstan,
İdil boyu ilə Krım tatarlarına məhəlli və
milli muxtariyyətlər verilməsi göstərilirdi.
Böyük öndər M. Ə. Rəsulzadə məhz həmin
qurultayda sonralar mübarizə şüarımıza çevriləcək
fikri söyləmişdi: "Milli istiqlala malik olmayan bir
millət, hürriyyət və mədəniyyətini də hifz
edə bilməz. İnsanlara hürriyyət, millətlərə
istiqlal!"
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ BAYRAĞI
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı haqqında
ilk hökumət qərarı 1918-ci il iyunun 21-də verilib.
Həmin qərar: Azərbaycan bayrağını qırmızı
materialdan, üstündə ağ, aypara və qırmızı fonda
ağ səkkiz guşəli ulduzun təsviri verilmiş bayraq
kimi qəbul etmək.
Bu qərar qəbul edilərkən Azərbaycan hökuməti
hələ Gəncə şəhərində yerləşirdi
və Bakıda fəaliyyət göstərmək qeyri-mümkün idi.
Azərbaycan hökuməti Bakıda yalnız sentyabrın
15-də - şəhər türk qoşunlarının köməyi
ilə düşmən qüvvələrdən
təmizləndikdən sonra fəaliyyət göstərə
bildi.
Göründüyü kimi ilk dövlət bayrağımız qırmızı
rəngdə, Türkiyənin dövlət bayrağı formasında
olub.
Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Bakıda fəaliyyətə
başlamasından az sonra, bayrağımız haqqında ikinci
qərar qəbul edildi.
"Milli bayraq haqqında Azərbaycan hökuməti
qərarları dəftərindən 9 noyabr 1918-ci il tarixli çıxarış:
Eşidildi: Nazirlər Şurası sədrinin milli bayraq
haqqında məruzəsi.
Qərara alında: Yaşıl, qırmızı və
mavi rənglərdən, ağ aypara və səkkizbucaq ulduzdan
ibarət olan bayraq milli bayraq hesab edilsin".
Milli bayrağımızdakı göy rəng türkçülüyü, qırmızı
müasirliyi, yaşıl islam ideologiyasını ifadə edir.
Bayrağımızdakı göy rəng türkləşmək
ideyası ilə bağlıdır. Türklərin göy
rəngə üstünlük verməsi ilə bağlı müxtəlif
izahlar da mövcuddur. Orta əsrlərdə islam dinində olan türkdilli
xalqların yaşadığı ərazilərdə saysız-hesabsız
qədim abidələr də tikilib və bu abidələrin
əksəriyyəti göy rəngdə olub. Bu baxımdan göy
rəng həm də simvolik məna daşıyır. Göy
rəng həm də XIII əsrdə Elxanilər dövrünün
əzəmətini, onların zəfər yürüşlərini
əks etdirir.
Bayrağımızdakı yaşıl rəng islam dininə
mənsubluğumuzu ifadə edir. Böyük mütəfəkkir Əli
bəy Hüseynzadə "Qırmızı qaranlıqlar içində
yaşıl işıqlar" əsərində yaşıl
rəngin geniş izahını verib.
Milli bayrağımızdakı qırmızı rəng müasirləşməni,
inkişafı əsas götürür. Məlum olduğu kimi XVIII
əsrin sonlarında Fransa Burjua inqilabından sonra kapitalizmin
inkişafı ilə bağlı Avropa ölkələrində böyük
irəliləyişlər baş verib. Həmin dövrdə
proletariatın kapitalizm quruluşuna qarşı mübarizəsi
olub. Bu illərdə qırmızı rəng Avropanın
simvoluna çevrilirdi. Ə. Hüseynzadə yazırdı:
"Avropalaşalım, firəngləşəlim deyirsiniz.
Lakin ey qare (ey oxucu), müraciətdən müraciətə fərq
vardır. Biz avropalıların ədəbiyyatına,
sənayelərinə, ümum və maariflərinə, kəşfiyyat
və ixtiralarına müraciət etmək istəyiriz, özlərinə
degil! Biz istəriz ki, islam ölkəsinə onların
beyinləri, dimaqları girsin!"
Milli bayrağımızda qırmızı rəngin üzərində
ortada aypara və səkkizguşəli ulduzun təsviri verilib.
Aypara bir vaxtlar Bizans imperiyasının paytaxtı Konstontinopolun
gerbi olub. Türklər 1453-cü ildə həmin şəhəri
aldıqdan sonra həmin gerb Osmanlı imperiyası
tərəfindən islam dininin bir rəmzi kimi qəbul edilib
və həmin dində olan başqa xalqlara da keçib. (Bax: M.
Əliyev. "Qobustan" jurnalı, 1989, N3).
Müxtəlif guşəli ulduzların təsvirlərinin
izləri dünya sivilizasiyasının ən qədim
məskəni hesab olunan Mesopotomiya ilə əlaqədardır.
Ulduz təsvirlərinin yaranması astronomiya elmi ilə bağlıdır.
Böyük yazıçı C. Cabbarlı şerlərinin
birində yazırdı:
Bu ay, yıldız boyaların qurultayı nə demək,
Bizcə belə söyləmək.
Bu göy boya, göy moğoldan qalma Bir türk nişanı
Bir türk oğlu olmalı.
Yaşıl boya islamlığın sarsılmayan İnamını ürəklərə dolmalı
Şu al boya azadlığın təcəddü, fərmanı,
Mədəniyyət bulmalı.
Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının böyük
ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə 1918-ci ildə Azərbaycan
Parlamentinin yığıncağında demişdi: "bizim
qaldırdığımız bayrağın üç rəngi: türk
milli mədəniyyətinin, müsəlman sivilizasiyasının
və müasir Avropa demokratik əsaslarının simvoludur".
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT GERBİ
Qeyd edək ki, gerb polyak sözüdür, irs kimi təqdim olunur. Gerb,
irs - sahibin, xalqın yaşadığı ərazinin, torpağının,
təbiətinin, millətin adətinin, dilinin yığcam
şəkildə təcəssümüdür. Gerblər müxtəlif
qruplara bölünür: dövlət gerbi, torpaq gerbi, quberniya gerbi,
nəsil gerbləri və s.
1919-cu ilin noyabrında Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin gerbinin
təsviri üçün müsabiqə təyin edildi. (Müsabiqəyə
1920-ci il mayın 30-da yekun vurulmalı idi, lakin həmin ilin 27
Aprelində Azərbaycan işğal edildi).
Dövlət gerbimizin təsviri belədir: çevrə formasında
olan qalxanın üzərində dairəvi göy, qırmızı
və yaşıl rəngin fonunda səkkiz guşəli ulduz
verilib. Ulduz təsvirinin mərkəzində isə Odlar Yurdunun
simvolu olan od atəşi öz əksini tapıb. Xarici işğalçılara
qarşı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq
simvolu kimi verilən çevrə formalı qalxan aşağıdan
sünbül və dəfnə ağacı budaqları ilə
əhatə olunaraq bir-birinə lent vasitəsi ilə bağlanıb.
Gerbimizdəki səkkiz guşəli ulduz haqqında müxtəlif
izahlar verilir. Bəzi tədqiqatçıların
fikirlərində məsələyə dini akpektdən yanaçılır:
səkkiz guşə cənnət sferasının rəmzidir,
çünki cənnətin səkkizinci pilləsi cənnət
ul-Alədir. Təsadüfi deyil ki, riyaziyyatda da 8 sonsuzluq, yəni
əbədi inkişafın göstəricisidir. Şumer
əsatirində Tufan 7 gün 7 gecə davam edib və 8-ci gün Günəş
Allahı Utu Torpağa istilik göndərib.
Dövlət gerbimizdəki səkkiz guşə ilə bağlı
başqa bir izahda isə bildirilir: Ay (qəməri) təqvim
islam ölkələrində geniş istifadə olunurdu. Ay
təqvimində tarixdə "Türk dövrü" kimi qalmış
bir təqvim yaradılıb. Ay fazalarının təkrarlanması
müddətinə uyğunluq üçün təqvimdə hər
səkkiz ildə üç dəfə (2, 5 və 7-ci illərdə)
ilin axırıncı ayı olan Zülhəccəsinə 30-cu gün
əlavə edilirdi.
Beləliklə, "Türk dövrü" kimi tanınan bu təqvim
dəqiqliyinə görə fərqlənirdi. Sonralar "Türk dövrü"
təqvimini yenidən təkmilləşdirərək hər
126 ildən bir səkkizillik dövrün axırıncı dövründəki
7-ci il zamanı Zülhəccəni 29 sutka saxlamaqla dəqiqliyi
1290-cı ildə bir sutkaya qaldırıb və bu
təqvimdən XVI əsrdən Türkiyədə istifadə
edilib.
Çox güman ki, əsası Osman Qazi tərəfindən qoyulmuş
türk imperatorluğunun bayrağındakı Ay hilalı yanındakı
səkkizbucaqlı dövlətin vaxt ölçüsü cədvəlinə
rəmzi işarədir (Bax: Ə. Ətayi.
"Təqvimlər keçmişdə və bu gün".
"Elm", 1998, N1).
Bəzi izahlarda isə səkkiz guşəli ulduz "Odlar
Yurdu"nun səkkiz hərflə yazılışına işarədir.
Böyük yazıçı C. Cabbarlı yazırdı: "Səkkiz
künclü şu ulduz səkkiz hərfli Od yurdu". ***
MÜSAVATIN MÜHACİRƏTDƏKİ FƏALİYYƏTİ
Müsavat Partiyasının mühacirətdəki fəaliyyət
tarixi 1922-ci ilin sonu, 1923-cü ilin əvvəlindən başlayır.
Bu illərdə Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının
böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə Sovetlər Birliyindən
gizli olaraq İstanbula gəlmişdi. İlkin olaraq Müsavatın
Xarici Ölkələr Bürosunu yaradan M. Ə. Rəsulzadə,
1924-cü ildə Milli Mərkəz təşkil edib, müsavatçı
olmayan siyasətçiləri də bir təşkilat halında
birləşdirdi. Tezliklə bütün Sovetlər Birliyini
həyəcana gətirən "Yeni Qafqasiya" jurnalını
nəşr etdi. Az müddət içərisində M. Ə.
Rəsulzadənin "Azərbaycan Cumhuriyyəti,
keyfiyyəti-təşəkkülü, indiki vəziyyət"
əsəri çap olundu.
Azərbaycan Milli Mərkəzi bu tərkibdə idi: 1.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə; 2. Xəlil bəy
Xasməmədov və Mustafa Vəkilov; 3. Əbdüləli
bəy Əmircanov; 4. Əkbərağa Şeyxülislamov.
Müsavat Partiyasının Xarici Bürosu belə tərkibdə idi:
1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə - sədr; 2.
Mirzə Bala Məmmədzadə - katib; 3. Xəlil bəy
Xasməmmədov - xəzinədar; 4. Şəfi bəy Rüstəmbəyov
- büro üzvü; 5. Mustafa Vəkilov - büro üzvü; 6. Məmməd Sadıq
Axundzadə - üzv; 7. Abbasqulu Kazımzadə - üzv.
Azərbaycan Milli Mərkəzi və Xarici Büro bolşeviklərə
qarşı mübarizə planı hazırlayır, müxtəlif
yollarla, Azərbaycana təbliğat vasitələri,
ədəbiyyatlar göndərirdilər.
MÜSAVATÇILARIN MƏTBU ORQANLARI
Azərbaycan Milli Qurtuluş hərəkatının böyük
ideoloqu M. Ə. Rəsulzadənin və imanlı,
məfkurəli müsavatçıların istiqlal tariximizdə gördüyü
ən böyük xidmət Azərbaycanın azadlığı
və müstəqilliyi davasını elmi və sistemli şəkildə
aparan mətbuat orqanlarını yaratmasıdır.
Müsavatçılar müxtəlif illərdə, ayrı-ayrı ölkələrdə
aşağıdakı mətbuat orqanları yaratmışlar:
- "Yeni Qafqasiya" jurnalı,
1923-cü ildən 1928-ci ilə qədər nəşr edilib.
Iurnal Türkiyədə, İstanbulda çap olunurdu;
- "Azəri Türk" jurnalı,
1928-ci ildən 1929-cu ilin əvvəllərinə qədər
nəşr edilib. Jurnal Türkiyənin İstanbul şəhərində
çap olunurdu;
- "Odlu Yurd" jurnalı, 1929-cu
ildən 1931-ci ilə qədər nəşr edilib. Iurnal Türkiyənin
İstanbul şəhərində çap olunurdu;
- "Bildiriş" qəzeti 1930-cu
ilin avqustundan 1931-ci ilə qədər İstanbulda nəşr
olunurdu;
- "Azərbaycan Yurd Bilgisi" jurnalı,
1932-ci ildən İstanbulda Bürhanəddin
mətbəəsində çap olunurdu. Iurnalın çapı 1934-cü
ilə qədər davam edib;
- "İstiqlal" qəzeti, 1932-ci
ilin yanvarın 10-dan Berlində çap olunub;
- "Qurtuluş" jurnalı 1934-cü
ilin noyabr ayından Berlində çap olunurdu. Aylıq
məcmuə olan "Qurtuluş" 1938-ci ilə qədər
nəşr edilib;
- "Müsavat Bülleteni" 1936-cı ilin
sentyabrından Polşada nəşr edilib. Partiyanın çox
nəzəri problemləri, ideoloji istiqamətləri ilə bağlı
yazılara üstünlük verib;
- "Azərbaycan" jurnalı öz
nəşrinə 1952-ci ilin aprelin 1-dən Ankarada başlayıb.
Hazırda nəşrini davam etdirməkdədir;
- "Yeni Müsavat" qəzeti, 1989-cu
ilin dekabrından təşkilatın orqanı kimi nəşrə
başlayıb, hazırda isə müstəqil ictimai-siyasi
qəzet kimi çap olunur;
- "Müsavat" jurnalı, 1993-cü
ildən nəşrə başlayıb, 1936-cı ildə çap
edilən "Müsavat Bülleteni"nin davamı kimi
fəaliyyət göstərir. Hal-hazırda maliyyə problemi
ilə əlaqədar çapını dayandırıb. Müsavat
Partiyasının tarixi-siyasi jurnalıdır.
YENİ MÜSAVATÇILARIN AZƏRBAYCANDA FƏALİYYƏTİ
1989-cu ilin oktyabr ayının 24-də "Azərbaycan Milli
Demokrat Yeni Müsavat Partiyası" (AMDP) yaradıldı.
Təsis yığıncağında partiyanın 1936-cı
ildəki Yeni Proqram Əsasları cüzi dəyişikliklə
fəaliyyət proqramı kimi qəbul edildi.
AMDP "Yeni Müsavat"ın rəhbərliyi ümumi katiblik
əsasında işləyirdi və aşağıdakı beş
katiblə təmsil olunurdu: Əhməd Rza, Niyazi İbrahimli,
Bəxtiyar Tuncay, Mənsur Əlisoy, Rauf Arifoğlu (Şenol).
1989-cu ilin dekabrından təşkilatın orqanı kimi
"Yeni Müsavat" qəzetinin ilk sayı çapdan çıxdı.
1990-cı ilin iyunun 29-da AMDP Yeni Müsavatın səlahiyyətli
I konfransı keçirildi. 1990-cı ilin dekabrın 21-də Bakıda
AMDP "Yeni Müsavat"ın Baş Şurasının iclasında
partiyanın adının dəyişdirilməsi
məsələsinə baxılıb. 1991-ci ildə
Gəncədə AMDP "Yeni Müsavat"ın I qurultayı keçirilib.
Qurultay gündəlik üzrə müvafiq qərarlar qəbul edib,
partiyanın adı isə "Azərbaycan Milli Müsavat Partiyası"
kimi təsdiq edilib.
Partiyanın Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 7 üzvü müəyyənləşib
və N. Nəsibzadə Mərkəzi İcraiyyə
Komitəsinin sədri seçilib.
1992-ci ilin martında Müsavat Partiyasının Bərpa
Mərkəzi Türkiyədəki Azərbaycan mühacirətinin nümayəndələri
tərəfindən tanınıb və ona Müsavat Partiyası
adından çıxış etmək səlahiyyəti verilib.
İsa Qəmbərin Başqanlığında qurulan Bərpa
Mərkəzinin səmərəli fəaliyyəti
nəticəsində Bakının 11 rayonunda, Naxçıvan Muxtar
Respublikasının 3 rayonunda, bütövlükdə isə 54 şəhər
və rayonlarda bərpa büroları yaradılıb.
Müsavat Partiyasının bərpa olunmasının yekunu olaraq
təşkilatın III (Bərpa) quraltayının keçirilməsi
qərarlaşdırılıb.
MÜSAVAT PARTİYASININ III (BƏRPA) QURULTAYI
Müsavat Partiyasının III (Bərpa) Qurultayı 1992-ci il
noyabrın 7-də Bakıda Respublika sarayında keçirilib.
Qurultay iştirakçıları əvvəlcə Azərbaycanın
Dövlət Himnini dinlədilər. Qurultayı Bərpa
Mərkəzinin Başqanı və Azərbaycan Milli
Məclisinin sədri İsa Qəmbər və Milli Müsavat Xalq
Partiyasının Baş katibi Ə. Qaraca açdılar.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Ə. Elçibəydən
sonra Ə. Qaraca və İ. Qəmbər çıxış
etdilər. Sonra Partiyanın proqram sənədi qəbul edildi.
Qurultay Müsavatın müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı
adlarla mübarizə apardığını nəzərə alıb,
birdəfəlik Müsavat Partiyası adlandırılmasını
məqsədəuyğun hesab etdi. Gizli səsvermənin
yekunları əsasında İ. Qəmbər
əksəriyyət səslə Müsavat Partiyasının Başqanı
seçildi.
MÜSAVAT PARTİYASININ IV QURULTAYI
1995-ci ilin noyabr ayının 18-də Müsavat Partiyasının
tarixi IV qurultayı keçirildi. Böyük maraqla keçirilən qurultayın
gündəliyində aşağıdakı
məsələlər dururdu:
1. Ana Torpaq və Doğru Yol Partiyalarının Müsavatla birləşməsi haqqında.
2. Müsavat Partiyası Başqanının hesabat məruzəsi və partiyanın qarşısında duran vəzifələr haqqında.
3. Müsavat Partiyası MNTK-nın hesabatı.
4. Partiyanın Nizamnaməsinə əlavələr və dəyişikliklər haqqında.
5. Təşkilati məsələlər:a) Partiyanın Başqanının seçilməsi;
b) Rayon (şəhər) təşkilatı sədrlərinin məclis üzvü səlahiyyətlərinin təsdiqi və Məclisin sərbəst üzvlərinin seçilməsi.6. Cari məsələlər.
Partiyanın IV qurultayında Azərbaycanda ilk dəfə
iclasları yetərsayın üçdə biri olduqda
səlahiyyətli sayılması haqqında qərar qəbul
edilib, qurultay nümayəndələrinin əksəriyyəti
tərəfindən "50+1" prinsipli kvorum qaydasının
sovet totalitarizminin qalığı və müasir demokratiyaya zidd
olduğu bildirilib.
Qurultay Müsavat Partiyası Başqanının hesabat
məruzəsini dinləyərək respublikanın ictimai-siyasi
vəziyyətini və ötən qurultaydan bəri partiyanın
fəaliyyətini müzakirə edərək qətnamə
qəbul edib.
Qurultayın ikinci iş günündə İ. Qəmbər böyük
səs çoxluğu ilə yenidən Müsavat Partiyasının Başqanı
seçilib.
MÜSAVAT PARTİYASININ V (PROQRAM) QURULTAYI
Müsavat Partiyasının V (Proqram) Qurultayı 1997-ci il oktyabr ayının
25-də keçirilib. Qurultayda Müsavat Partiyasının Başqanı
İsa Qəmbər əsas məruzə ilə çıxış
edib.
Qurultayda Müsavat Partiyasının qarşıdakı dövr üçün
yeni proqramı qəbul edilib. Proqram aşağıdakı bölmələrdən
ibarətdir:
I. Azərbaycanın istiqlal amalını gerçəkləşdirən Müsavat;
II. Müsavatçılığın təməl prinsipləri.
III. Gələcək Azərbaycan.
IV. Keçid dövrünün problemləri.
V. Müsavatın fəaliyyət prinsipləri və metodları.
Partiyanın V (Proqram) Qurultayında Azərbaycan Xalq
Cumhuriyyəti münasibəti ilə xalqa müraciət və
digər sənədlər qəbul edilib.
MÜSAVAT PARTİYASININ VI (PROQRAM) QURULTAYI
Müsavat Partiyasının VI (Proqram) Qurultayı 2001-ci ilin mayında keçirilib. Qurultayda Müsavat Partiyasının Başqanı İsa Qəmbər əsas məruzə ilə çıxış edib.Qurutayda ilk dəfə olaraq Pariyanın seçkili orqanlarında qadınlara 25% -lik kvota ayrılıb. Nizamnamədə bir sıra dəyişiklilər edildi. Partiyanın katiblik institutu müavinliklə əvəz olundu. Dəyişikliklərdən biri də partiyanın qurultaylarının əvvəlki kimi 2 ildən bir deyil 4 ildən bir keçirilməsi idi. Nizamnamə dəyişikliyində partiya başqanının yalnız 2 dəfə bu vəzifəyə seçilmək hüququ təsbit olundu. Eyni qayda digər rəhbər vəzifələrə də şamil edildi.
İsa Qəmbər səs çoxluğu ilə yenidən Müsavat Partiyasının başqanı seçilib.
MÜSAVAT PARTİYASININ BAŞQANI
İSA YUNİS OĞLU QƏMBƏR -24 fevral 1957-ci il tarixdə Bakı şəhərində anadan olub.
1974-cü
ildə Bakı şəhəri 62 saylı orta məktəbi,
1979-cu ildə isə BDU-nun tarix fakültəsini bitirib. 1979-82-ci
illərdə Azərbaycan EA-nın filialı olan Naxçıvan
elmi mərkəzində, 1982-90-cı illərdə
Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda
elmi işçi vəzifələrində işləyib.
1988-1989-cu illərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin əsasını qoyanlardan və rəhbərlərindən biri olub.
1990-91-ci illərdə AXC sədrinin müavini olub. 1990-cı ildə Azərbaycanın Millət vəkili seçilib. 1991-ci ilin noyabrından 1992-ci ilin mayına qədər Azərbaycan Parlamentinin Xarici Əlaqələr Komissiyasının sədri vəzifəsində işləyib.
1991-ci ilin sonu - 1992-ci ilin əvvəllərində Müsavat Partiyasının bərpasına başçılıq edib. 1992-ci il noyabr ayında partiyanın Bərpa Qurultayında Müsavat Partiyasının Başqanı seçilib.
1995-ci və 2001-ci illərdə Müsavat Partiyasının Qurultaylarında təkrar bu vəzifəyə seçilib.
1992-ci ilin may ayında Azərbaycan Respublikası Parlamentinin sədri seçilib. 1993-cü il 13 iyunadək bu vəzifədə çalışıb.
18 may 1992-ci ildən 16 iyun 1992-ci ilədək Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətlərini icra edib.
1993-cü il 16 iyulda hakimiyyəti ələ almış qiyamçılar tərəfindən həbs edilib. Lakin ölkə və beynəlxalq ictimaiyyətin güclü təzyiqləri altında bir aydan sonra azadlığa buraxılıb.
1999-cu və 2001-2003-cü illərdə Azərbaycanın aparıcı siyasi partiyalarının birləşdiyi Demokratik Konqresin sədri olub.
2000-ci ildə Jurnalistlərin dostu Mükafatına layiq görülüb.
2003-cü ildə 30-dan çox partiyanın birləşdiyi Bizim Azərbaycan blokunun prezidentliyə namizədi olub. MSK-nın rəsmi məlumatına əsasən seçkilərdə 14% səs toplayaraq 2-ci yerə çıxıb. Lakin ATƏT, Avropa Şurası və bir çox nüfuzlu beynəlxalq qurumlar, o cümlədən, ölkə daxilindəki müstəqil ictimai- siyasi qurumlar ceçkilərin total şəkildə saxtalaşdırıldığını bəyan ediblər. Seçkiləri bilavasitə müşahidə etmiş və seçki prosesinin monitorinqini aparmış müstəqil təşkilatlar İsa Qəmbərin qələbə çaldıgını birbaşa və ya dolayısı ilə bəyan ediblər.
BAŞQANIN I MÜAVİNİ
VURĞUN ƏYYUB - 1957-ci ildə Tovuz
rayonunun Aşağı Quşçu kəndində anadan olub.
Filologiya elmləri namizədidir. 1992-ci ildən Müsavat Partiyası
Bərpa Mərkəzinin üzvü, 1997-ci ildən partiyanın Baş
katibi olub, 2001-ci ilin may ayında keçirilən 6-cı Qurultayında
partiyanın nizamnaməsindəki dəyişikliyə uyğun
olaraq katiblik müavinliklə əvəz olunub və V.Əyyub Müsavat
başqanının 1-ci müavini təyin edilib. .
MÜAVİNLƏR
ARİF HACILI - 1962-ci ildə Zaqatala
rayonunun Yuxarı Tala kəndində anadan olub. İxtisasca
jurnalistdir. 1992-ci ildən Müsavat Partiyasının Bərpa
Mərkəzinin üzvüdür. Müsavat Partiyası başqanının
əşkilat məsələlər üzrə müavinidir. Hal-hazırda
15-16 oktyabr hadisələri ilə bağlı 5 il azadlıqdan
məhrum edilib.
SÜLHƏDDİN ƏKBƏR - 1960-cı
ildə Şərur rayonunda anadan olub. ixtisasca həkimdir.
1992-ci ildən Müsavat Partiyasının üzvüdür. 1995-ci ildə
Müsavat Partiyası Başqanının siyasi
məsələlər üzrə müavinidir S.Əkbər həm
də 1997-ci ildə Azərbaycan Atlantik Əməkdaşlıq
Assosiasiyasını yaradıv və hal-hazırda onun
prezidentidir.
NİYAZİ MEHDİ - 1993-cü ildən Müsavat partiyasında Konseptual məsələlər üzrə Başqan müavinidir.
İBRAHİM İBRAHİMLİ -
1952-ci ildə Babək rayonunun Zeynəddin kəndində anadan
olub. İxtisasca filoloqdur. 1992-ci ildən Müsavat Partiyasının
üzvüdür. Müsavat Partiyasının 2001-ci ildə keçirilən
qurultayında qəbul edilmiş struktur dəyişikliyindən
sonra Müsavat Partiyası başqanının humanitar
məsələlər üzrə müavini təyin edilib. Hal-hazırda
15-16 oktyabr hadisələri ilə bağlı 3 il azadlıqdan
məhrum edilib.
MEHMAN CAVADOĞLU - 1955-ci ildə İsmayıllı
rayonunun Aşağı İsmayıllı kəndində
anadan olub. Müsavat Partiyası Başqanının Mətbuat
və İnformasiya üzrə müavinidir
RAUF ARİFOĞLU - 1966- cı il
iyulun 23-də Tovuz rayonunun Yuxarı Öysüzlü kəndində
anadan olub. R.Arifoğlu 1996-97-ci illərdən etibarən
Azərbaycan mətbuatında yeniləşmə hərəkatının
öncüllərindən olub. Rəhbərlik etdiyi Yeni Müsavat
qəzetini qısa müddət içərisində tirajına və
dövriyəsinə görə ölkənin ən böyük
qəzetinə çevirib. R.Arifoğlu 2001-ci ilin yayından Müsavat
Başqanının müavini vəzifəsinə təyin edilib.
Hal-hazırda 15-16 oktyabr hadisələri ilə bağlı 5
il azadlıqdan məhrum edilib.
QABİL HÜSEYNLİ - 1953-cü il noyabrın
10- da Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun
Seydimli kəndində anadan olub. Hazırda Müsavat Partiyası başqanının
ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə müavinidir.
Müsavat Partiyası Divan üzvləri
1. İsa Qəmbər
2. Vurğun Əyyub
3. Adil Qeybulla
4. Akif Nağı
5. Arif Hacılı
6. Əsgər Əhməd
7. Fəxrəddin Bağırov
8. Hikmət Hacızadə
9. İlham İsmayıl
10. İbrahim İbrahimli
11. Mehman Cavadoğlu
12. Məleəkə Hüseynli
13. Məryəm Oruclu
14. Nəsib Nəsibli
15. Nəsiman Yaqublu
16. Niyazi Mehdi
17. Nurəddin Əhədov
18. Qabil Hüseynli
19. Qubad İbadoğlu
20. Rasim Musabəyov
21. Sənan Əlizadə
22. Sülhəddin Əkbər
23. Tofiq Qasımov
Müsavat Partiyasının komissiyaları
1. Demokratiya və insan haqları komissiyası- sədr:
2. Qanunvericilik və hüquq komissiyası - sədr: İsaxan Aşurov
3. İqtisadi və sosial siyasət komissiyası - sədr: Qubad İbadoğlu
4. Məcburi köçgünlərin hüquqlarının müdafiəsi komissiyası - sədr: Qalabəy Ağalarov
5. Müsavat Partiyası insan hüquqlarının müdafiəsi komissiyası - sədr: Mirbaba Babayev
6. Müsavat irsi və milli müdafiə komissiyası - sədr: Sabir Məmmədli
7. Yerli özünü idarəetmə komissiyası - sədr: Ehtiram Əliyev
8. Tibb komissiyası - sədr: Adil Qeybulla
9. Din komissiyası - sədr: Altay Göyüşov
10. Elm və texnika komissiyası - sədr: Əlisa Şükürlü
11. Təhsil komissiyası - sədr: Rafiq İsmayılov
12. Milli münasibətlər komissiyası - sədr: Rasim Musabəyov
13. Ermənistan və Azərbaycan münasibətlərinin həlli komissiyası - sədr: Rauf Səlimbəyli
14. Xarici siyasət vəmilli təhlükəsizlik məsələləri üzrə komissiya - sədr: Elxan Mehdiyev
15. Analitik mərkəz - sədr: Hikmət Hacızadə
16. Mədəniyyət komissiyası - sədr: Aypara Rüstəmova
17. Dünya Azərbaəcanlıları ilə iş komissiyası - sədr: Şövkət Tağızadə
18. Demoqrafiya komissiyası - sədr: Lətifə Həsənova
MÜSAVATIN KADRLARI
Müsavat Partiyası kadr ehtiyatlarına görə böyük nüfuzu olan
bir təşkilatdır. Müsavat Partiyasında onlarla elmlər
doktoru, professorlar, yüzdən çox elmlər namizədi,
alimlər, həkimlər, müəllimlər, hüquqşünaslar, mühəndislər
və digər sənət sahibləri vardır. Bu ziyalıların
arasında bəziləri dünyanın ən tanınmış
elmi, ictimai təşkilatlarının fəxri üzvü olanlar da
vardır. Müsavat Partiyasının üzvlərindən bir çoxu
1992-93-cü illərdə Ə. Elçibəy iqtidarı dövründə
dövlətdə yüksək vəzifələrdə çalışıblar.
Müsavatçı alimlərin bəziləri ölkəmizin ali
təhsil məktəblərində mühazirələr oxuyur, böyük
nüfuz sahibi kimi tanınırlar. Müsavat Partiyasının sıralarında
respublikamızın tanınmış yazıçı və
şairləri də ciddi fəaliyyət göstərirlər. Bu
bir daha Müsavat Partiyasının böyük kadr potensialına malik
olduğuna sübutdur.
Müsavat Partiyası 1995-ci il parlament seçkilərinə buraxılmayıb, 1998-ci il prezident seçkilərini baykot edib.
İştirak etdiyi növbəti seçkilərdə isə partiya böyük uğurlar qazanıb. 1999-cu il bələdiyə seçkilərində partiyanın 1500 -ə yaxın təmsilçisi bələdiyyələrə seçilib. 2000-ci il parlament seçkilərində partiya seçicilərin böyük əksəriyətinin səsini qazansa da , hakimiyyət tərəfindən parlamentə buraxılmayıb. Qeyd etmək lazımdır ki, parlament seçkiləri ərəfəsində Azərbaycanda ilk dəfə olaraq partiya daxilində , proporsional siyahını müəyyənləşdirmək üçün ilkin seçki (praymeriz) keçirilib.
2003-cü il oktyabrın 15-də keçirilən prezident seçkilərində partiyanın başqanı, 30-a yaxın partiyanı özündə birləşdirən Bizim Azərbaycan blokunun vahid namizədi İsa Qəmbər Azərbaycan seçiclərinin böyük əksəriyyətinin səsini qazanıb. Lakin hakimiyyəti qəsb etmiş qüvvələr 15-16 oktyabr hadisələrinu törədərək partiya rəhbərliyi və tərafdarlarından bir qrupunu həbs ediblər. Bu hadisələr zamanı Müsavat Partiyasının 1500 üzvü polis tərəfindən qısa müddətli saxlanılıb, 800 nəfərə inzibati cəza verilib, 70 nəfər, o cümlədən başqanın 4 müavini barəsində isə qəti-imkan tədbiri seçilib. 100-dək partiya üzvü siyasi mənsubiyyətinə görə işdən azad olunub. Partiya 10 ildən artıq məskunlaşdığı qərargahdan qanunsuz olaraq çıxarılıb.
Bütün məhdudiyyətlərə və zorakılığa baxmayaraq Müsavat Partiyası bu gün də fəaliyyətini fədakarlıqla davam etdirir.
