“Media forum” saytının suallarını cavablayan Müsavat Partiyasının başqanı İsa Qəmbər martın 4-də ABŞ Konqresi Nümayəndələr Palatasının xarici əlaqələr komitəsində “erməni soyqırımı” haqqında qərar çıxarılmasını kökündən yanlış addım saydığını vurğulayıb:

- Həm elmi, həm siyasi baxımdan kökündən yanlış qərardır. Bu, ABŞ-Türkiyə, ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinə, bölgədə gedən proseslərə mənfi təsir eləyən qərardır. Mən inanıram ki, bu proses davamlı olmayacaq, hansısa mərhələdə dayandırılacaq, Amerika hakimiyyət elitası belə yanlış qərarın gerçəkləməsinə imkan verməyəcək.

- Artıq bəzi açıqlamalar var. Dövlət katibi Hillari Klinton Konqresin “soyqırım” qərarı qəbul etməməli olduğunu bildirib. O zaman indiki qərar nə üçünüydü? Türkiyəni nəyəcə məcbur eləmək üçünmü?

- Müxtəlif motivlər var. Əvvəla, bilirsiniz ki, Amerikada istər konqresmenlər, senatorlar, istərsə də prezidentlər müxtəlif etnik kökənli vətəndaşları da seçki kampaniyalarına cəlb eləməyə çalışırlar və bəzən yerinə yetirə bilməyəcəkləri vədlər verirlər. Artıq neçənci dəfədir bu baş verir. Ermənilərin güclü diaspor, lobbi fəaliyyətləri göz qabağındadır.

Təbii ki, bu cür addımlarla Türkiyəyə təsir göstərmək, Türkiyəni başqa sahələrdə hansısa qərarlara yönəltmək cəhdi də istisna deyil, hətta kifayət qədər inandırıcıdır. Ancaq bu, baş tutan məsələ deyil. Bu gün gerçəkliklər də onu deyir, tərəflərin bir-biri ilə əməkdaşlığındakı zəruri istiqamətlər də onu göstərir ki, ABŞ bu yanlış xətti davam etdirməyəcək. Hansısa mərhələdə duracaq.

- Qarşılığında heç bir şey almadanmı?

- Mən hesab edirəm ki, bu gün Türkiyənin mövqeyi kifayət qədər güclüdür. Öz daxilində və regionda bir sıra problemlərlə üzləşsə də, bir çox prosesləri özü başlatmaq barədə qərarlar qəbul edib çətin bir yol getsə də, Türkiyə regional dövlətdir. Türkiyə müəyyən dövr üçün qlobal əlaqələri məhdudlaşdıra, özünə və öz yaxın çevrəsinə qapana bilər.

Amma Amerikanın belə bir şansı yoxdur, o, qlobal siyasət aparır. Bu ölkənin İraq, Əfqanıstan, İran siyasəti, bölgədəki digər maraqları var. Təsəvvür edin ki, Türkiyə bu layihələrdən, proseslərdən çəkilir və ya iştirakını azaltmağa başlayır. Bunun Amerika üçün hansı problemlər yaradacağını təsəvvür eləmək çətin deyil. Ona görə də düşünürəm ki, bu gün Amerikanın bu məsələləri ölçüb-biçib düzgün qərarlar qəbul etməsi üçün təkcə elmi-mənəvi-siyasi səbəblər yox, həm də kifayət qədər praqmatik səbəblər mövcuddur.

- Sizcə, erməni lobbisinin gücü olduğundan artıq göstərilmirmi? Yəni bu lobbi Amerika siyasətinə yön verə biləcək qədər güclüdürmü?

- Bu cür mürəkkəb proseslərdə səbəblərin, motivlərin yalnız birini görmək, başqalarını görməmək düzgün olmazdı. Səbəblərin hamısı var.

Məsələn, lobbi təsiri o qədər əhəmiyyətsiz olsaydı, Obama, Klinton kimi iddialı siyasətçilər seçki ərəfəsində erməni diasporu qarşısında “soyqırım” sözünü dilə gətirmək məsuliyyətini boyunlarına götürməzdilər. Deməzdilər ki, prezident olsaq, Türkiyədən bunun tanınmasını tələb edəcəyik. Yalnızca 24 aprel ərəfəsində erməni diasporunun o mövzudakı fəallığından istifadə edib mesajlarını verərdilər. Ancaq indi ortada Obamanın, başqa siyasətçilərin reputasiyası məsələsi var. Amerikada son 20-30 ilin hansı prezidentinə baxsan, hamısı bu istiqamətdə vədlər verib, sonra da yerinə yetirə bilməyiblər. Təkcə elə bu arqument diaspor amilinin o qədər də əhəmiyyətsiz olmadığını göstərir.

O başqa məsələ ki, bizim də öz arqumentimiz olmalıdır. ABŞ-da bu gün Türkiyədən, İrandan, Azərbaycandan gedən kifayət qədər türk kökənli insan yaşayır. Bu qədər potensial niyə təmərküzləşmir? Guya erməni diasporunun bütün üzvləri hansısa namizəddən o vədi alanda gedib ona səs verirlər ki? Əlbəttə, yox. Ancaq diaspor amilini öz maraqlarının ciddi arqumentinə çevirə bilirlər. Türkiyə-Azərbaycan diasporu da ciddi gücə çevrilməlidir. Konqresmenlərin, prezidentlərin seçki kampaniyalarında səslərinin önəmli olduğunu ortaya qoymalıdır. İstər Azərbaycanın, Türkiyənin maraqları, istərsə də vətəndaş olaraq özlərinin maraqları baxımından güclərini isbat etməlidirlər.

- 4 mart qərarı Türkiyə-Ermənistan protokollarının taleyinə təsir edəcəkmi?

- İstənilən halda mənfi təsir edəcək. Çünki artıq Ermənistan oyun qaydalarını pozub, protokollarda tarix komissiyasının yaradılması və soyqırım iddialarının orada araşdırılması nəzərdə tutulurdusa, Ermənistan dövləti bu mövzunun Amerikada aktuallaşması istiqamətində konkret addımlar atdı. Bununla da protokolların ruhunu pozmuş oldu. Ona görə də qətnamənin sonrakı taleyindən asılı olmayaraq bu proses özü Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasına ciddi zərbə vurdu və vurmaqda davam edəcək.

Aydın məsələdir ki, bu məsələ nə qədər dərinləşsə, zərbə də bir o qədər güclü olacaq. Xatırlayırsızsa, bu proses başlayanda mən bildirmişdim ki, məsələlər o qədər də asan deyil. Nə Türkiyə-Ermənistan sərhədlərinin açılması bəzi siyasətçilərin narahat olduğu, yaxud sevindiyi qədər asandır, nə də Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli o qədər asan deyil ki, bu iki prosesin paralel aparılacağı proqnozlaşdırılsın. Ona görə də bütün bunlara daha çox proses kimi baxmaq lazımdır. Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasına da, təəssüf ki, Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin həllinə də, ABŞ-da qondarma soyqırımın tanınması ilə bağlı çalışmalara da proses kimi baxmaq lazımdır. Müəyyən qüvvələrin addımlarına, qərarlarına, açıqlamalarına diqqət yetirmək lazımdır. Bu prosesdə müxtəlif tərəflər özlərinin müxtəlif və bəzən bəyan edilməyən maraqlarını gerçəkləşdirmək uğrunda mübarizə aparırlar.

- Azərbaycanın müdafiə naziri Səfər Əbiyevin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin müharibə yoluyla həlli barədə son açıqlamasını da prosesin tərkib hissəsi olaraq görmək olarmı?

- Növbətçi bəyanatdır. Bu bəyanatları müdafiə naziri də, dövlət başçısı da dəfələrlə səsləndiriblər. Həm daxili ictimai rəyə hesablanmış bəyanatdır, həm də Minsk qrupuna, münaqişənin həlli ilə məşğul olan beynəlxalq dairələrə mesajdır ki, bizim səbrimiz daralır, ədalətli, haqlı mövqe tələb edirik.

Azərbaycan real olaraq güclənmək istiqamətində addımlar atmayacaqsa, ölkənin iqtisadiyyatını rəqəmlərdə yox, gerçəkdə gücləndirmək üçün lazımi işləri görməyəcəksə, ordunu doğrudan da bölgənin ən güclü ordusu halına gətirmək üçün mövcud potensialdan yararlanmayacaqsa, xarici siyasətimizi, diplomatiyamızı təkmilləşdirməyəcəksə, bu cür mesajlar nə daxili ictimai rəydə, nə də beynəlxalq prosesdə həlledici rol oynayacaq.

- Yəni hesab edirsiniz ki, müharibə bəyanatlarının səslənməsini vacib edən hər hansı ciddi proses getmir - istər Minsk qrupu çərçivəsində, istər digər beynəlxalq danışıqlarda, istərsə də ABŞ-Azərbaycan münasibətlərində...

- Fərziyyələr çox ola bilər. Ola bilər ki, ABŞ, Qərb dövlətləri tərəflərə - Azərbaycana və Ermənistana nəyin bahasına olur-olsun Madrid prinsipləri əsasında anlaşmaq üçün konkret müddətlər qoyurlar, hansısa çətinliklər yaradırlar. Belə də ola bilər ki, Rusiya hər iki dövlətin özündən asılılıq səviyyəsini daha da artırmaq üçün Azərbaycanı və Ermənistanı yenidən müharibə şəraitinə cəlb etmək istəyir. Bu fərziyyələr ətrafında geniş danışmağın nə mənası var?

- Fərziyyə yox, sual var ki, hakimiyyət adamları niyə durub-durub müharibə bəyanatları verirlər? Onları buna nə vadar edir?

- Ciddi proses getsəydi, bizim bundan xəbərimiz olardı. Dəfələrlə açıqladığım fikirləri yenə təkrarlamaq zorundayam. Təzyiqlər var. Ən böyük təhlükə də o zaman ola bilər ki, Rusiya ilə Qərbin mövqeyi regional məsələlərdə üst-üstə düşsün. Mənim informasiyalarım və təhlilim onu göstərir ki, hələlik təhlükə o səviyyədə deyil. Yəni hələ ki, Qərblə Rusiyanın regionda maraqlarının üst-üstə düşməsi səviyyəsi Azərbaycana təhlükə yaradacaq həddə deyil.

Onsuz da Rusiya faktoru, Rusiyanın mövcudluğu Azərbaycanın bir dövlət olaraq mövcudiyyətinə, inkişafına, demokratik dövlət olaraq hərəkət etməsinə imkan verməyib. Son 19 ildə Azərbaycanı bu günə salan əsas amil Rusiya amilidir.

- Seçki ilindəki ictimai rəylə bağlı nə düşünürsünüz? Bu istiqamətdə araşdırmalarınız varmı? Qarşıdakı parlament seçkisi ictimai rəyi nə dərəcədə məşğul edir?

- İctimai rəy hər zaman olduğu kimidir. Bəzi stereotiplər yaranıb yaddaşımızda - deyirik ki, xalq filan ildə seçkidə fəal idi, filan ildə fəal deyildi. Ancaq unuduruq ki, məsələn, 2000-ci ilin parlament seçkisi müxalifətin hakimiyyət üzərindəki qələbəsinin ən aydın şəkildə göründüyü bir seçkiydi, ancaq seçki kampaniyası başlayanda o seçkinin qalibi olmuş Müsavat Partiyası hələ seçkiyə buraxılmamışdı. Yaxud 2003-cü il. Bu il tarixə xalqın, demokratik qüvvələrin Əliyev rejimiylə mübarizəsinin ən kəskin dövrü kimi düşüb. Halbuki həmin ilin yayında bu ovqat yox idi. “Bizim Azərbaycan” blokunun ilk böyük tədbiri sentyabrın 7-də oldu - seçkiyə bir ay bir həftə qalmış. O baxımdan indidən seçki üçün ictimai rəyə yekun qiymət vermək doğru olmazdı.

Təbii ki, biz bu məsələləri araşdırırq. İctimai rəydə hakimiyyətə qarşı total narazılıq və nifrət var. Mən hərdən təəccüblənirəm ki, hətta müxalifətin içində belə hakimiyyətə cəmiyyətdəki qədər nifrət yoxdur. Müxalifət hakimiyyəti daha yaxşı tanıdığı üçün ondan heç bir gözləntisi də yoxdur və məsələləri daha sakit, daha soyuq şəkildə təhlil edə bilir.

Cəmiyyətdə dəyişiklik arzusu da var və kifayət qədər ciddidir. Sadəcə, bu arzunu buxovlayan bir neçə amil var. O amillərdən biri, daha doğrusu, ən əsası qorxu amilidir. İnsanlar qorxurlar ki, dəyişikliklə bağlı mövqe bildirsələr, çox ciddi itkilərə məruz qala bilərlər.

Bu özü də qəribə bir yanaşmadır. Son vaxtlar mənim ən çox diqqətimi cəlb eləyən məsələlərdən biri budur ki, orta və yaşlı nəslin nümayəndələriylə niyə mövqe bildirmədikləri haqda söhbət eləyəndə onlar “uşaqlarımıza görə” deyirlər. Ancaq paradoks odur ki, belə ehtiyatlı mövqe nəticəsində yaranmış şəraitə görə həmin uşaqlar, yəni gənclərimiz Azərbaycanda yaşamaq istəmirlər. İngilis dilini bilənlər Amerikaya, Avropaya, bilməyənlər Türkiyəyə, Rusiyaya gedirlər.

Paradoksal vəziyyətdir - insanlar “övladlarımızın xətrinə” deyə ədalətli cəmiyyət uğrunda mübarizə aparmaq istəmirlər, ancaq onların laqeydliyi ucbatından elə vəziyyət yaranır ki, övladları ölkədən getmək məcburiyyətində qalırlar. Məncə, çox absurd situasiya yaranıb. Ona görə də bu bəhanədən istifadə eləyənlər düşünməlidirlər.

Cəmiyyətin fəallığına mənfi təsir eləyən ikinci amil inamsızlıqdır. İnsanlar inanmırlar ki, bu qəddar rejimi dinc yolla dəyişdirmək mümkündür. Mən əminəm ki, insanlarda inam olsa, qorxu hissinə qalib gəlib mübarizə apararlar. Ancaq bir tərəfdən qorxu, bir tərəfdən inamsızlıq olunca bu, fəallığa həddən artıq mənfi təsir edir.

Hələlik vəziyyət belədir. Ancaq bir çox əlamətlərdən görünür ki, hər iki istiqamətdə müsbət tendensiya gedir. Bəlkə də gözlə görünən səviyyədə deyil, ancaq biz bunu hiss edirik və araşdırmalarımız da onu göstərir ki, qorxunun azalması və inamın artması prosesi çox ləng şəkildə olsa da gedir. Çoxillik təcrübə ilə müqayisədə məni ictimai rəyin indiki tendensiyası qismən qane edir. Məncə, bu il ictimaiyyəti fəallığa, mübarizəyə cəlb etmək tamamilə realdır.

- 2003-dən dahamı asandır, məsələn? O zaman inam faktoru daha güclüydü...

- Bu gün bir çox amillər var ki, onları mütləq nəzərə almaq lazımdır - daxili amilləri, regional və beynəlxalq amilləri. Bu suala sizinlə sonrakı söhbətlərimizdə qayıdarıq. Ancaq hələlik o məqamı deyim ki, hətta ən az iştirakın müşahidə olunduğu son bələdiyyə seçkilərində biz ictimai rəyin sabitliyini də, dinamikasını da gördük. Hakimiyyət minlərlə namizədimizi sıradan çıxarsa da, seçkidə nisbətən az sayda namizədlə iştirak etsək də, ölkə ərazisinin 80-90 faizini əhatə edə bildik. Biz bir sıra rayonlar üzrə seçkilərin nəticələrini təhlil etdik və məlum oldu ki, seçkiyə gələn vətəndaşlarımızın yarısından çoxu Müsavat Partiyasının namizədlərinə səs veriblər.

Bu, maraqlı fenomendir. Çünki bilirsiniz ki, bələdiyyə seçkilərində televiziyaya çıxa bilmədik, hakimiyyət bunun qarşısını aldı. Sərbəst toplaşma azadlığı yox idi ki, geniş mitinqlər keçirək. Görüşlər məhdud miqyasda oldu. Namizədlərimiz də prezident və parlament seçkilərindəki qədər tanınmış insanlar deyildilər. Bəziləri yaşadıqları ərazidə tanınsalar da, bəziləri siyasətə yeni gəlmiş gənclər idilər. Onların əksəriyyəti seçicilərin yarısından çoxunun səsini alıb. Bu özü seçicilərin ovqatından xəbər vermirmi?

Biz onu da bilirik ki, az seçici gəlibsə, gələnlərin də yarısından çoxu Müsavata səs veribsə, deməli, seçkiyə nə qədər çox adam gətirə bilsək, səslərimiz o nisbətdə artacaq. Çünki gəlməyən insanların əksəriyyəti bizə deyil, seçkiyə inanmırlar. Biz onları seçkiyə inandıra bilsək, məntəqəyə gəlmələrinə nail olsaq, bizə səs verəcəklər. Yəni səs və mövqe baxımından narahatlığımız, şübhəmiz yoxdur. Amma bir tərəfdən cəmiyyəti fəallaşdırmaq, bir tərəfdən də seçkiyə oxşar seçki mühiti yaratmaq, alınmış səslərin gerşəkləşdirilməsinə nail olmaq Azərbaycan siyasətinin aktual problemi olaraq qalır.

- Bir tərəfdən analizləriniz Müsavatdan olan namizədlərin daha çox səs topladığını göstərir, o biri tərəfdən də müxalifətin birləşməsi ideyası gündəmdən düşmür və əsas arqument də budur ki, bunu xalq istəyir. Xalq bunu istəyirmi?

- Xalq, təbii ki, istəyir. Əvvəla, xalq istəyir ki, real müxalifət bir yerdə olsun və müxalifət düşərgəsində hamı can deyib, can eşitsin. İkincisi, xalq istəyir ki, seçmək asan olsun - ağ və qara rənglərdən ibarət bir tablo görmək istəyir seçicilər və bu da anlaşılan yanaşmadır.

Ancaq mən təcrübədən bilirəm ki, xalq istənilən şəraitdə seçim edə bilir. Məsələn, 2005-ci ildə Müsavat Partiyası digər aparıcı partiyalarla birləşərək “Azadlıq” blokunu yaratdı və xalqa bu blokun bizim blokumuz olduğunu izah elədi, xalq da gəlib səs verdi. Amma 2000-ci ilin parlament seçkilərində 14 partiya və blok iştirak edirdi, 2003-cü ildə 8 özündən deyən namizəd vardı, müxalifətin birləşməsi görüntüsü yox idi, buna baxmayaraq seçici gəldi, o qədər namizədlərin içərisindən Müsavatı, Müsavatın namizədini seçə bildi.

Bu özü göstərdi ki, seçici müxalifətin birliyini istəsə də, bu birlik baş tutduğu zaman rahat şəkildə gəlib ona səs verir, baş tutmayanda da, situasiya xoşuna gəlməsə belə, öz seçimini edir.

Bu baxımdan müxalifətin birliyi mövzusunu Azərbaycanda demokratiyanın nəinki birinci, heç əsas problemlərindən biri də hesab etmirəm. Bunu cəmiyyət səmimi şəkildə istəyirsə, beynəlxalq dairələr bundan bəhanə olaraq istifadə edirlər. Onlar demokratiyaya, demokratik proseslərə dəstək vermirlər, Əliyev rejiminə loyal yanaşırlar, ancaq özlərinə, öz ideallarına uyğun olmayan mövqelərinə bəhanə tapmaq istəyəndə deyirlər ki, müxalifət birləşməyib, yoxsa hər şey yaxşı olardı. Elə Avropa Şurasının Azərbaycan üzrə yeni mərizəçisi Qrexi götürək. Bu adam Azərbaycana gəlib görüşlər keçirib. Mətbuat konfransında ona Azərbaycandakı insan haqları, demokratiyanın vəziyyəti, sərbəst toplaşma azadlığı, jurnalistlərin həbsi ilə bağlı suallar veriblər. Cavabı bu olub ki, yeniyəm, vəziyyəti öyrənmək üçün mənə vaxt verin. Sonra da deyib ki, müxalifət birləşməyib, ona görə də seçkidə qalib gəlməsi mümkün deyil.

Nə oldu, sənə hər məsələni öyrənmək üçün zaman lazımdır, ancaq müxalifətin birləşməsi məsələsini gələn kimi gördün və diaqnoz da qoydun? Bu sözümü yadda saxlayın - zaman gələcək, Qrex Azərbaycan hakimiyyətinin maraqlarına uyğun mövqe sərgiləyəcək. Təəssüf ki, bu da bir gerçəklikdir. Bəzi beynəlxalq dairələr bu məsələdən bəhanə kimi istifadə edirlər.

Bu mövzunu körükləyən həm də hakimiyyətdir. Açın hakimiyyətin nəzarətində olan qəzetləri, agentlikləri, saytları, baxın - müxalifətlə bağlı 10 məlumatdan 9-da söhbət ondan gedir ki, müxalifət bir yerdədir, yoxsa deyil. Halbuki sən cəmiyyəti məlumatlandırmaq istəyirsənsə, ilk növbədə onu deməlisən ki, ölkədə filan-filan problemlər var, o problemlərlə bağlı hakimiyyət bunu deyir, bəs müxalifət nə deyir? Müxalifət korrupsiya ilə, insan haqlarının pozulması ilə, ordudakı vəziyyətlə, hakimiyyətin xarici siyasətdəki yanlışları ilə bağlı nə deyir? Bu mövzuların hamısı hakimiyyətin nəzarətindəki media orqanları üçün bağlıdır. Çox nadir hallarda və çox ehtiyatlı şəkildə bu məsələləri işıqlandırırlar. Müxalifətin birliyi isə onların bir nömrəli mövzusudur. Sanki hakimiyyət və ona yaxın media strukturları müxalifətin birliyi üçün bu qədər can yandırırlar.

Hakimiyyət dairələri də, bəzi beynəlxalq dairələr də bu mövzunu qabartmaqla əsas problemlərdən diqqəti yayındırmağa çalışırlar. Amma bütün bunlara baxmayaraq, sözümün əvvəlində də dediyim kimi, mən ictimai rəyin demokratik qüvvələrin birliyində maraqlı olduğunu bilirəm. Müsavat Partiyası da hər zaman real müxalifətin birliyinə çalışıb. Hər halda hesab edirik ki, real müxalifətin birliyi işi çətinləşdirmir, asanlaşdırır. Sadəcə, bu real müxalifətə psevdomüxalifət pərçimlənəndə proseslər çətinləşir, bəzənsə uğur əldə etmək qeyri-mümkün hala gəlir. Problem bundadır. Builki məsləhətləşmələrin çətin getməsinin əsas səbəbi də real müxalifətlə psevdomüxalifətin sərhədlərinin müəyyənləşməsi, müxalifət sıralarında dəyərlərə, ideallara bağlı qüvvələrin seçkidə birgə iştirakının təmin edilməsi zərurətidir.

- Yəni psedvomüxalifətin zərər vurmaq imkanı bu qədər böyükdür?

- Mən bu imkanı yaradan amillərə diqqət çəkmişəm. Dediyim kimi, Azərbaycanın normal inkişafının qarşısını alan əsas amil Moskva siyasi dairələrinin, Rusiyadakı neoimperialist təfəkkür sahiblərinin Azərbaycana yanaşmasıdır. 20 ilə yaxındır Azərbaycanın müstəqilliyi bərpa olunub, ama hələ də Azərbaycandakı inkişafın qarşısını alan əsas səbəblərdən biri budur. Müstəqilliyin yaşı artdıqca insanlar sanki bu təhlükəni unutmağa başlayırlar. Hansı imperiya zamanında bizi müstəmləkə halına salıb, biz hansi imperiyanın tərkibindən azad olmuşuq, Azərbaycan müstəqil olmaq üçün nə cür çətinliklərdən keçib - elə bil ki, insanlar bunu unudurlar. Xüsusən də gənc nəsil.

Məsələn, bugünlərdə mən Aslan İsmayılovun Sumqayıt hadisələri barədə bir müsahibəsini oxudum. Aslan bəy Sumqayıt hadisələri ilə bağlı məhkəmədə prokuror olub və bütün materiallarla ilə tanış olmaq imkanı əldə edib. Aslan İsmayılov çox inandırıcı şəkildə, yəni faktlarla, arqumentlərlə sübut edir ki, 1988-ci ilin fevralında baş vermiş Sumqayıt hadisələri hansısa ictimai narazılığın, yaxud milli ədavətin nəticəsi deyildi, o dövrün xüsusi xidmət orqanlarının təşkil etdiyi bir hadisəydi. O izah edir ki, isintaqın da, məhkəmənin də gedişində bu versiyanın qarşısını almağa çalışıblar. Bunu Moskvanın təşkil etdiyi hadisə kimi yox, xuliqanlıq hadisəsi kimi təqdim etməyə rusiyalı müstəntiqlər maraq göstəriblər, amma məhkəməni azərbaycanlılar aparıblar axı! Azərbaycanlı hakimlər də bu hadisənin xüsusi xidmət orqanlarının təşkil etdiyi mütəşəkkil cinayət olduğunun sübutuna mane olublar, bu şəkildə rəsmiləşdirilməsinin qarşısını alıblar.

Bu, çox ciddi məsələdir. Ermənilərin Qarabağ məsələsiylə bağlı ideologiyası əhəmiyyətli dərəcədə Sumqayıt hadisələrinin üzərində qurulub. Onlar bu məsələdən çıxış edib deyirlər ki, azərbaycanlılarla birgə yaşamaq mümkün deyil, onlar qatildirlər, vəhşidirlər, bizi öldürürdülər, qovurdular. Dünyada Azərbaycan xalqının mənfi obrazının yaradılmasında Sumqayıtda təşkil edilmiş bu cinayət, onun görüntüləri önəmli rol oynayıb.

Yeri gəlmişkən, mən bütün ictimaiyyəti də, hakimiyyət nümayəndələrini də bu məsələyə diqqət yetirməyə çağırıram. Materiallar da, sübutlar da var - bu məsələdə sona qədər gedilməlidir. Sumqayıt hadisələrini kimin təşkil etdiyi ortaya qoyulmalıdır. Bu, Qarabağ məsələsində bizim mövqeyimizi ciddi şəkildə gücləndirər.

Yəqin yadınızdadır ki, Sumqayıtda ermənilərə qarşı cinayətlərə rəhbərlik edən şəxs Qriqoryan soyadlı erməniydi. O vaxt isntintaq hərəkətləri çərçivəsində cinayətkarları İrəvana aparıblar, orada Sumqayıtdan İrəvana köçən ermənilərlə üzləşdiriblər. Onlar Qriqoryanı o saat tanıyıblar, deyiblər ki, cinayətkarların başında duran bu idi. Yəni erməni şahid İrəvanda keçirilən üzləşmədə deyib ki, cinayətkarların başında erməni durub. Bu tipli faktları diqqətdən kənarda saxlamaq anlaşılmazdır. Ona görə də mən bir daha ictimaiyyəti və hakimiyyət strukturlarını Aslan İsmayılovun müsahibəsində səslənən faktlara diqqət yetirməyə çağırıram.

Düşünün, Azərbaycanın son 15-20 illik tarixində nə qədər belə faktlar var... Xocalıda Rusiyanın əli yoxuydumu? 20 Yanvar hadisələrini Rusiya törətməmişdimi? 93-cü ilin iyun qiyamının arxasında kim dayanırdı? Sonrakı hadisələrdə, bir çox məsələlərdə Rusiya izi gün kimi aydın görünmürmü? Yəni bu, çox ciddi amildir. Son vaxtlarda mən bu amilin çox ciddiləşdiyini görürəm. Ola bilər ki, regionda azad dünya ilə Rusiya və İran arasında münasibətlərin gərginləşməsi hər iki tərəfi öz rıçaqlarını hərəkətə gətirməyə sövq edib, ona görə bu aktivlik nəzərə çarpır. Amma bu, təhlükəli həddə gəlib çatıb.

Azərbaycanın taleyi həll olunan bir məqamda hərə öz üzərinə düşən işi görməlidir. Hərə o təhlükənin qarşısını almaq üçün bacardığını etməlidir. Mən Müsavat Partiyasının başqanı kimi, Azərbaycan milli azadlıq hərəkatının təmsilçisi kimi hesab edirəm ki, Azərbaycanın müstəqilliyinə real təhlükə varsa, mövqe ortaya qoyulmalıdır. Bu mövqeni də ortaya qoymuşam. Kimsə yanğına körüklə gedir, kimsə su ilə. Kimin nəyə gücü çatırsa. Biz gücümüz çatan qədər bu təhlükənin qarşısını almaq istəyirik və mənə elə gəlir ki, prosesə gücümüzün miqyasında müəyyən təsir də eləmişik. Buna inanmağa əsaslar var.

- Amma o açıqlamanızdan sonra sizi cəmiyyətin arzuladığı birliyi pozmaqda ittiham elədilər. Bu sizi narahat eləmir ki?

- Bir müddət əvvəl Demokratiya Uğrunda İttifaq təklif etdi ki, DUİ -“Azadlıq” - Müsavat formatında məsləhətləşmələr aparılsın. “Azadlıq” blokundan AXCP ideya səsləndirdi ki, müzakirələr “Azadlıq”- Müsavat formatında olmalıdır. Sərdar Cəlaloğlu və Lalə Şövkət təkliflərini səsləndirdilər ki, bütün müxalifət bir araya gəlsin.

Sərdar Cəlaloğlu bütün müxalifət dedikdə kimi nəzərdə tutduğunu mənə açıqlamışdı, ancaq mən liberalların bütün müxalifət deyəndə kimləri nəzərdə tutduqlarını mətbuat vasitəsilə açıqlamalarını istədim, reaksiya olmadı.

Yeri gəlmişkən, “Azadlıq” blokunun daxilində AXCP-nin bir, Liberal Partiyasının başqa mövqe ortaya qoyması da bir faktdır - bunu da ötəri də olsa, qeyd edək. Müsavat Partiyası da mövqeyini ortaya qoydu. Son aylarda dəfələrlə səsləndirmişik, amma bəziləri görməzliyə, anlamazlığa vurduqları üçün bu həftə bir daha təkrar etməli olduq ki, biz seçkiqabağı mühitin yaxşılaşdırılmasına yönəlik əməkdaşlığa bütün demokratik ictimaiyyəti, özünü demokrat sayan bütün qüvvələri dəvət edirik, seçki məsələsində konkret əməkdaşlığa gəldikdə isə real müxalifəti, Rəsulzadə-Elçibəy yoluna bağlı olan qüvvələri əməkdaşlığın nüvəsində görürük, bu qüvvələr bir araya gəldikdən sonra digər təşkilatları, partiyaları, ayrı-ayrı şəxsləri də əməkdaşlığa cəlb eləməyi mümkün və məqsədəuyğun hesab edirik.

Kifayət qədər aydın bir mövqedir. Nəyə görə başqa partiyaların irəli sürdükləri modellər əməkdaşlığa xidmət kimi qəbul edilir, bizim təklif etdiyimizsə tərsinə yozulur? Xüsusən nəzərə alsaq ki, biz heç bir şərt qoymuruq, sadəcə, fikrimizi səsləndiririk və deyirik ki, bunun ətrafında söhbətə başlayaq.

Üstəlik, DUİ-nin məsləhətləşmələrə başlamaq təklifinə müsbət cavab verən tərəf də Müsavatdır. O baxımdan biz mövzunun mahiyyətini açıqlamaqla yanaşı, real müxalifətin birliyinə tərəfdar olduğumuzu və bu istiqamətdə addım atmağa hər zaman hazır olduğumuzu təkcə sözlərimizlə yox, əməllərimizlə də sübut edirik. Son mərhələdə də addımlarımızı atmışıq. Qalanını zaman göstərər.

- Real müxalifətin birliyinə ümidiniz nə qədərdir?

- Biz hesab edirik ki, yanvar ayında rəsmən irəli sürdüyümüz konsepsiya - real müxalifətin birliyi və güclü namizədlər konsepsiyası kifayət qədər realdır. O istiqamətdə səylərimizi davam etdiririk. Mən hesab edirəm ki, yaxın bir-iki ayda bu sahədə situasiya tamamilə aydınlaşacaq və müxalifətin 2010-cu il parlament seçkisi üçün ciddi bir koalisiyasının formalaşması mümkün olacaq.

- Təxmini güclü namizədlər siyahınız varmı?

- Əlbəttə. Bütün dairələr üzrə siyahımız üzərində iş gedir.

- Partiya başqanlığından gedəndən sonra təşkilatın lideri kimi qalmayacağınızı bildirmisiniz. Müsavatdan tamam gedirsiz?

- Mən heç vaxt Müsavatı tərk etmərəm, partiyanın üzvü olaraq qalacam. Ancaq hesab edirəm ki, kimsə rəhbərlikdən gedirsə, getməlidir. Partiya öz nizamnaməsinə uyğun şəkildə yeni rəhbərini seçəndən sonra onu həmin rəhbər idarə etməlidir.

ALYA,
Könül ŞAMİLQIZI